زن جاهلی

گالری

اینکه وضعیت اجتماعی زنان عربستان مقارن ظهور اسلام چگونه بوده است، بدرستی در كمتر موضوعي اينهمه ناهماهنگي و اختلاف در عقيده بین اندیشمندان دیدم. گروهي وفادار به اسلام و تغييرات شگرفي كه در زندگي اعراب پديد آورد، برآنند كه زنان در بدترين شرايط ممكن در دوران جاهليت مي‌زيستند. جرجی زیدان می نویسد، » زنان عرب در دوره‏ى قبل از اسلام، نه تنها از حقوق اوليه انسانى بهره‏اى نداشتند، بلكه از هر حيوانى پست‏تر و زبون‏تر به شمار مى‏رفتند. با زنان و دختران، مانند چهارپايان رفتار مى‏كردند و آنان را به صورت كالا در معرض خريد و فروش قرار مى‏دادند.
زنده به گور كردن دختران در ميان پاره‏اى از اعراب به ويژه طايفه اسد و تميم رواج داشت. اينان، به خاطر حماقت و نادانى، دخترانشان را زنده به گور مى‏كردند. (جرجی زیدان، ص 7)

علامه طباطبائی می نویسد، » عرب براى زن نه استقلالى در زندگى قائل بود و نه حرمت و شرافتى، بلكه حرمتى كه قائل بود براى بیت و خاندان بود، زنان در عرب ارث نمىبردند، و تعدد زوجات آن ھم بدون حدى معین، جائز بود، ھمچنانكه در يھود نیز چنین بوده است، و ھمچنین در مساله طلاق براى زن اختیارى قائل نبود، و دختران را زنده به گور مىكرد، اولین قبیله اى كه دست به چنین جنايتى زد، قبیله بنوتمیم بود، و به خاطر پیشامدى بود كه در آن قبیله رخ داد، و آن اين بود كه با نعمان بن منذر جنگ كردند، و عدهاى از دخترانشان اسیر شدند كه داستانشان معروف است، و از شدت خشم تصمیم گرفتند دختران خود را خود به قتل برسانند، و زنده دفن كنند و اين رسم ناپسند به تدريج در قبائل ديگر عرب نیز معمول گرديد. (وضعيت زنان در جامعه عرب هنگام نزول قرآن)

البته علامه وجود افکاری نشئت گرفته از جوامع پیشرفته تر آن روزگار را نیز در میان اعراب گزارش میکند، افکاری که اگر چه زنان را انسان میشمرد ولی کاملا پست تر از مردان. خلاصه اينكه در آن دوران در مورد زن دو طرز تفكر رواج داشت. «يكي اينكه زن را انساني در سطح حيوانات بي زبان مي‌دانستند و ديگر اينكه او را انساني پست و ضعيف در انسانيت مي‌پنداشتند، انساني كه مردان، يعني انسانهاي كامل در صورت آزادي او از شر و فسادش ايمن نيستند، و به همين جهت بايد هميشه در قيد تبعيت مردان بماند و مردان اجازه ندهند كه زنان آزادي و هويتي در زندگي خود كسب كنند، نظريه اول با سيره اقوام وحشي و نظريه دوم با روش اقوام متمدن آن روز مناسب‌تر است». (وضعيت زنان در جامعه عرب هنگام نزول قرآن)

در مقابل بسياري از اسلام پژوهان معاصر، عمدتاً غربي، با شك به اين مسئله مي‌نگرند و البته دلايل و شواهد تاريخي نيز ارائه ميدهند. برجسته ترين مورد خديجه سلام ا… عليها است خانم ثروتمندي كه تجارت مستقل براي خود دارد و شوهرش را شخصاً انتخاب ميكند.  ليلا احمد پرفسور مطالعات زنان در مدرسه الهیات هاروارد، قويترين دليلي كه بر موقعيت قابل احترام زن در عصر جاهلي مقارن ظهور اسلام مي‌آورد وجود خديجه سلام ا… عليها است. پشتيباني معنوي و مادي خديجه از شوهرش شايد بالاترين عامل پيشرفت و پايداري نهضت اسلامي در سالهاي آغازين باشد. خديجه بزرگواري كه ثروتش و همزيستي پر مهرش تمام توش و توان پيامبر خدا را يكسره مصروف مأموريت الهي میکند و بدون كمترين ابراز نارضايتي و شكايت ثبت شده در تاريخ، بر عکس دیگر زنان پیامبر(ص)،  تقريباً گرسنه و محروم از هر نوع آسايشي پس از سه سال سخت در شعب ابيطالب از دنيا ميرود.

احمد مي‌نويسد: قرار دادن خديجه در صدر ليست زنان اسلامي بنوعي گمراه كننده است. خديجه بيشتر عمرش را در دوره جاهليت بسر برده است. شخصيت او در دوران جاهليت شكل گرفته است و زندگي او نمونه‌اي از زندگي يك زن دوران جاهليت است. استقلال اقتصادي او، پا پيش گذاشتن او در امر ازدواج، همچنين ازدواج او با مردي سالها جوانتر از خودش و اينكه شوهرش تا آخر عمر او همسر ديگري اختيار نكرد همه و همه بيشتر از آنكه از آداب اسلامي حكايت كند بازتابی از شیوه های مرسوم در جاهليت است. (احمد،ص12)

تاريخ صدر اسلام مشحون از فداكاري‌هاي همان زن جاهلي در راه اين ايمان نوست، مجاهداتي بسيار بيشتر از نقش زنان مسلمان در دفاع از كيش و آئينشان در قرون آینده. ابن سعد در طبقات جلد 8 داستان بسياري از این زنان را آورده است.

همانطور كه اولين مومن به رسول خدا يك زن بود اولين شهيد این راه نيز يك زن بود. ممكن است گفته شود جهشی عظيم واقع شده است و زن جاهلی را تبدیل به زن مسلمان نموده است؛  ولي شواهد تاريخي نشان از حضور فعال زنان در تمام عرصه‌هاي زندگي جاهلي دارد. همانطور  هر چند بدلايل گوناگون در طي قرون اين نقش كمرنگ‌تر شده بود ولي هنوز بسيار پررنگ تر از دوران استيلاي كامل سپاهيگري و سلاطين آينده بوده است.

براي بررسي زن جاهلي مقارن ظهور اسلام نگاهی خواهیم انداحت به زندگی زني آنسوي مرزهاي مسلماني، زني با سابقه فراوان دشمني با اسلام، نه زنی که اسلام او را یکسره دگرگون و متعالی کرده است. بلکه زنی که ساخته و پرداخته فرهنگ جاهلی است.

هند دختر عتبه، همسر ابوسفيان و مادر معاويه نمونه كامل يك زن جاهلي است. امري كه در زندگي هند مشهود است، پردلي و استحكام برآمده از روياروئي با زندگي سخت و بیرحم عربستان است.  مبارزه براي حيات تا آنجا كه حتي از ابوسفيان، همسرش قوت خود و فرزندانش را مي‌دزد؛ گستاخی و زبان درازي او مانند زماني كه با رسول خدا (ص) بيعت مي‌كند؛ مشاركت در زندگي اجتماعي و جنگها، چه قبل و چه بعد از مسلماني. آزادگي و بي‌پروائي صحرانشيني هنگامي كه به كمك زينب دختر رسول خدا(ص) هنگام خروج از مکه آمد؛  استقلال شخصيت در روياروئي با طلاقهايش، وبه همه این موارد، البته جهل و خشونت محيط بدوي عربستان را نيز بايد اضافه نمود. جهل و خشونتي كه زن و مرد جاهلي را يكسان مبتلا كرده بود. اينجا منظور تأئيد يا تکذيب هند نيست بلكه صرفا دادن تصويري از يك زن جاهلي است، زني كه چندان هم تحت تأثير اسلام، تعالي نيافته بود.

هند با تهمتي كه شوهر اولش به او مي‌زند طلاق داده مي‌شود. روايتي مي‌گويد يك كاهن يمني شهادت به بيگناهي او ميدهد و پيشگوئي مي‌كند كه او مادر يك پادشاه خواهد شد هند بين دو خواهان كه پدرش به او معرفي مي‌كند، ابوسفيان را برمي‌گزيند كه ثروت و موقعيت اجتماعي‌اش را پسنديده بود و يكي از چند همسر او میگردد. ابن فتيبه مي‌نويسد هند آنقدر به ابوسفيان نق زد تا او يكي از زنانش را طلاق داد. مورخان می نویسند، هند از ابوسفيان صاحب چهار فرزند شد معاويه موسس سلسله بني اميه و پسر ديگري بنام پدرش عتبه همچنين دو دختر به نامهای جويره و ام الحكم.

منابع تاريخي گزارش كرده اند عتبه پدر و شيبه عموي هند همچنين شوهرش ابوسفيان از سخت ترين دشمنان اسلام بوده‌اند كه دوتاي اول در جنگ بدر بدست مسلمانان كشته مي‌شوند. در مقابل برادر هند، ابوحضيفه، از ياران رسول اكرم (ص) میگردد كه در جنگ احد در مقابله با قريش مورد شماتت هند قرار مي‌گيرد- ابن سعد گزارش درگيري لفظي بين هند و دختر عمويش رمله دختر شيبه كه به همسري عثمان بن عفان، خليفه سوم، درآمده بود و برعليه پدر و عمويش جنگیده بود را نقل کرده است. مدتی بعد رمله دختر ابوسفيان و نادختري هند به ازدواج محمد (ص) در مي‌آيد.

در داستان مهاجرت زينب دختر پيامبر به مدينه دوباره هند را مي‌بينم . علیرغم کینه از مسلمانان، در مقابل سواران قريش كه راه را بر زينب بسته بودند، میایستد و راه عبور زینب را باز میکند. (ابوت،ص24)

تاريخ نويسان از عزاداري و تمايل فراوان هند به انتقام بعد از جنگ بدر بسيار گفته اند همچنين اقوال و كردار او در جنگ احد مشهور است. هند و گروه زنان قريش آوازهاي تهيچ كننده‌ مي‌خواندند و دايره زنگي‌هاي خود را به صدا در مي‌آورند- گاهي بي مهابا به ميانه ميدان جنگ هجوم مي‌آوردند و براي مردان چاره‌اي جز حمله بيشتر و دفاع از زنان باقي نمي‌گذاشتند. هر چند حركات او در پايان جنگ احد سرزنش تاريخي را براي او خريد عده‌اي از محققين، اعمالي شبيه جويدن جگر حمزه سيد الشهداء را صرفا تهمتي به او از جانب مورخان عصر عباسي ميدانند.

ابن سعد گزارش میکند: هند دختر عتبه هنگامي كه مسلمان شد بتي را كه در خانه داشت با تيشه ريز ريز كرد و مي‌گفت ما تاكنون از تو در فريب بوديم.  گروهي از زنان مکه بهمراه هند دختر عتبه … براي بيعت به حضور پيامبر (ص) آمدند هنگامي كه رسول خدا فرمود از شرطهاي بيعت بانوان اين است كه شرك نورزند و دزدي نكنند …هند گفت اي رسول خدا ابوسفيان مردي بخيل است و به من و فرزندانم به ميزان كافي پرداخت نمي‌كند مگر اينكه  خودم از اموالش بردارم، پيامبر فرمود «با روش پسنديده آنچه را كه تو و فرزندانت را كفايت كند بردار».

شرط ديگر آن است كه زنا ندهند هند گفت مگر زن آزاده زنا مي‌دهد؟

و چون فرمود و فرزندانشان را نكشند، هند گفت مگر براي ما پسري باقي گذاردي، آنان را در جنگ بدر كشتي.

صحنه بعدي كه هند را مي‌بينم دوران خلافت عمر و فرمانداري پسرش معاويه در شام است هند به همراه شوهرش ابوسفيان به ديدن پسرشان مي روند. آنجا بود كه هند در جنگ يرموك بين مسلمانان و سپاه بيزانس كه زنان مسلمان نقش بسيار فعالي داشتند شركت ميكند. اين جنگ كه در زمان هر قل پادشاه روم شرقي بين مسلمانان و روميان بر سر متصرفات روم در سوريه اتفاق افتاد يكي از سخت ترين جنگها براي مسلمانان بود بطوري كه زنان نيز مجبور به جنگيدن شدند- هند كه دخترش جويره نيز در جنگ شركت داشته و مجروح مي‌شود با شدت و همان گستاخی جاهلی فرياد مي‌زند. بلاذري مي‌نويسند هند با فرياد مسلمانان را مورد خطاب قرار میداد، «عضدوا الغلفان بسپوفكم»،  «با شمشيرهايتان بر اين ختنه نشده‌ها حمله كنيد» (فتوح البلدان ص 137)

مدتی بعد ابوسفيان هند را طلاق ميدهد در اينجا هند يك زن ميان سال است و پسرش معاويه به خواستگار بعدي مادرش جواب رد مي‌دهد.  هند که دیگر شوهر نداشت، تصمیم میگیرد مالی کسب کند. پس از عمر خليفه وقت براي تجارت قرض مي‌گيرد و در شمال در سرزمين بنوكلب به تجارت مي‌پردازد. طبري ذيل حوادث سال بيست و سه مي‌نويسد: «هند دختر عتيه پيش عمر بن خطاب رفت و چهار هزار از بيت المال قرض خواست كه با آن تجارت كند و عمرضامن آن باشد؛ عمر بداد؛ هند سوي ديار كلب رفت و به خريد و فروش پرداخت».

ابوت می نویسد: هند را مي توان نمونه يك زن جاهلي دانست- «جدا از رنگهاي سياسي كه در طي قرون به او داده شده به عنوان يك دختر، همسر و مادر، او هميشه بر حق خود به عنوان يك زن آزاد و پرانرژي عرب پافشاري كرد و در ميان منازعات سياسي و اجتماعي كه جامعه‌اش با آن دست به گريبان شده بود، در همه حال نترس و آماده مبارزه و سردمدار باقی ماند. (زنان مقارن ظهور اسلام)

About these ads

آیا نظر خاصی دارید؟

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s